In de lange weg die een medicijn in het ziekenhuis doorloopt, valt veel duurzaamheidswinst te behalen. Vier jonge apothekers, ieder met een deelproject, vertellen bevlogen over het groene initiatief ‘van recept tot riool’.

Tekst: Jeroen Kleijne - Foto’s: Martijn Gijsbertsen

Nada Abu Ezat, project ‘Preventie’

“Tijdens mijn master hebben we college gehad over de impact van medicijnenresten. Er ging een wereld voor me open. Ik wist niet dat die in het water terecht komen. Ik dacht: ‘Oké, daar moeten we wel mee aan de slag’. In het deelproject Preventie willen we het gebruik van medicijnen met een grote milieu-impact verminderen en onnodige medicatievoorschriften voorkomen.’ Soms wordt een geneesmiddel voorgeschreven zonder te denken aan het milieu. Begrijpelijk, want de kennis daarover is niet zo groot. Maar die kennis groeit.

Mijn project wil deze bewustwording vergroten bij patiënten, voorschrijvers en algemene zorgmedewerkers. In 2026 lanceren we een campagne om onnodige medicatievoorschriften te voorkomen. Die leiden tot veel verspilling. Er komt ook een campagne om bij patiënten meer bewustwording te creëren over pijnstillers die je zonder recept kunt kopen. NSAID-tabletten en gel zijn bijvoorbeeld schadelijker voor het milieu dan paracetamol.

Mensen met astma of COPD hebben inhalatiemedicatie nodig om hun symptomen te verlichten. Uit onderzoek weten we dat de poedervorm beduidend duurzamer is dan de aerosolvorm, en even effectief. Naast de therapeutische keuzes zijn er de gevolgen voor het milieu. Die opties kun je aan de patiënt voorleggen. Ik vind het belangrijk om met dit soort dingen bezig te zijn. Ik koop graag tweedehands, ik eet heel bewust. Het is een gewoonte die je opbouwt. Deze lifestyle wil ik ook proberen te integreren in de zorg.’

Thirza Kooijman, project ‘Toediening medicatie’

‘Ongeveer tweederde van mijn tijd besteed ik aan duurzaamheid. Ik werk zowel voor het Centrum voor Duurzame Zorg als in de apotheek, waar ik lid ben van het Greenteam Medicatie. In de opleiding zit duurzaamheid niet echt verweven. Dat zou in de toekomst in het hele zorgonderwijs meer gedaan moeten worden, zodat het in het DNA gaat zitten van de nieuwe generatie. Bij mijn thesis bij Erasmus MC kwam bij toeval duurzaamheid als onderwerp op: ik maakte een analyse van de ecologische voetafdruk van twee manieren van medicatietoediening. Ik vind het belangrijk dat daar onderzoek naar gedaan wordt, ook vanwege de maatschappelijk impact. We zorgen natuurlijk vooral voor onze patiënten, maar we moeten ook voor onze planeet zorgen, want dat is onze toekomst.’

‘Door de grote zorgvraag en de hoge werkdruk is duurzaamheid iets wat soms minder prioriteit krijgt, terwijl het wel erg belangrijk is voor de toekomst. Duurzaamheid moet niet meer een optie zijn, vind ik, maar een vast onderdeel om de zorg toekomstbestendig te maken.’

‘Bij het deelproject Toediening Medicatie willen we een duurzamere manier invoeren voor de toediening van intraveneuze medicatie – medicatie die direct in het bloedvat wordt toegediend. Dat gebeurt nu vaak via een losse infuuszak en een zijlijn. Voor een aantal geneesmiddelen is het ook mogelijk om de spuit die je gebruikt om de medicatie in de infuuszak te spuiten, op het bijspuitpunt te zetten. Dat is een punt boven de druppelkamer van het infuussysteem. Daarmee wordt de druppelkamer zelf een soort infuuszakje en bespaar je een infuuszak en een zijlijn. Duurzaam, kostenbesparend en ook nog efficiënter voor verpleegkundigen.’

‘Op de afdeling infectieziekten, G6 Zuid op locatie AMC, zijn we begonnen met een pilot. De reacties waren erg positief: verpleegkundigen ervaren het als een prettige manier van toedienen. Het scheelt tijd en bespaart infuuszakken. Omdat het zo goed is bevallen, zijn we nu bezig om in december ziekenhuisbreed te gaan. Dat wil zeggen voor locatie AMC, omdat locatie VUMC nog een ander infuussysteem gebruikt. Het gaat om best veel toedieningen. Heel wat antibiotica, maar ook anti-emetica, tegen misselijkheid. Dat is medicatie die veel wordt voorgeschreven, dus we verwachten dat we hiermee veel winst kunnen behalen.’

Sumeyye Kabadayi, project ‘Thuismedicatie’

“In het bestuur van de junior afdeling van onze wetenschappelijke vereniging, heb ik de portefeuille maatschappelijke zaken. Ik houd me bezig met ontwikkelingen in de maatschappij, de politiek en de zorg - en dan vooral de ziekenhuisfarmacie. Ik heb interesse in innovatie, doelmatigheid en duurzaamheid. Vandaar mijn motivatie voor dit project. Ik probeer bewust te leven – quick win: ik ga met het ov in plaats van met de auto naar werk.’

Gezien de toenemende druk op de zorg moeten we kijken of we iets kunnen veranderen binnen het systeem, om die druk te verminderen. Mijn project gaat over ‘doorgebruik’ en eigen beheer van thuismedicatie. Doorgebruik wil zeggen dat een patiënt bij een ziekenhuisopname zijn of haar thuismedicatie blijft gebruiken. Dat betekent dat wij vanuit het ziekenhuis die medicatie niet verstrekken. Medicatie in eigen beheer wil zeggen dat een patiënt tijdens de opname de medicatie zelf inneemt. 

Dat heeft een aantal voordelen: medicijnverspilling wordt gereduceerd omdat medicijnen vanuit huis worden meegenomen, de zelfredzaamheid van patiënten wordt verhoogd en verpleegkundigen besparen tijd. Dus dit project kan ook bijdragen aan duurzame inzetbaarheid van verpleegkundigen. Als zij minder tijd hoeven te spenderen aan het toedienen van medicijnen, hebben ze meer tijd voor andere zorgtaken.

Als geneesmiddelexperts denken wij ook mee over behandelplannen met artsen. Mijn deelproject raakt zowel de apotheek als de kliniek. Ik werk met ziekenhuisapothekers die als aandachtsgebied logistiek en medicatieveiligheid hebben en daarnaast met artsen en verpleegkundigen. Ook heb ik veel contact met collega’s van het Centrum voor Duurzame Zorg. Doorgebruik en eigen beheer van thuismedicatie is niet voor elke afdeling en elke patiënt geschikt. We zijn nu aan het inventariseren op welke afdelingen dit project mogelijk is. Ik hoop dat we het breed kunnen toepassen in het ziekenhuis. Steeds meer ziekenhuizen zijn hiermee bezig. Dat is heel mooi, want daaruit blijkt dat veel andere collega’s dit belangrijk vinden.”

Tessa Hemmelder, project ‘Op naar schoon water’

“Ik werk voor het Centrum voor Duurzame Zorg en ik ben onderdeel van het Green Team Medicatie in de apotheek. In mijn project proberen we medicijnresten uit afvalwater te zuiveren. Ik heb contact met waterschappen, het RIVM, drinkwaterbedrijven en andere ziekenhuizen om te kijken wat zij al doen. Ik ben meerdere keren hier in het ziekenhuis in het riool geweest om te kijken hoe dat eruitziet. Toen ik hier solliciteerde voor de functie van projectapotheker had ik niet verwacht dat ik in het riool zou staan. Maar het zijn gewoon allemaal buizen en het is niet zo vies als iedereen denkt.

Amsterdam UMC krijgt het grootste cardiovasculaire interventiecentrum van Europa. We gebruiken heel veel contrastmiddelen voor het maken van scans. Mensen plassen die middelen weer uit. Maar dat komt op dit moment allemaal in het riool, want wij zuivern op dit moment nog niets. In een rioolwaterzuiveringsinstallatie worden medicijnen deels verwijderd, maar contrastvloeistoffen niet. Dus komt het in de natuur terecht. Nederland heeft het meest vervuilde oppervlaktewater van Europa. De vergrijzing neemt toe. Daardoor zijn er steeds meer mensen die medicijnen gebruiken en komt er dus ook steeds meer in het afvalwater. Voor de drinkwaterbedrijven wordt het steeds lastiger om water goed te zuiveren.

Amsterdam UMC heeft de Green Deal 3.0 ondertekend. Daarin staat dat we meer verantwoordelijkheid moeten nemen voor het afval dat we produceren, ook op het gebied van medicijnen. We moeten dus echt actie ondernemen. Je kunt bijvoorbeeld een speciale wc in het ziekenhuis bouwen waar mensen naartoe gaan en de röntgencontrastmiddelen worden uitgefilterd en opgevangen. Je kunt ook patiënten plaszakken mee naar huis geven – zoals nu al bij radiotherapie gebeurt –, zodat ze nog een aantal keer na bezoek aan het ziekenhuis die vloeistof uitplassen in zo’n zak.

Op dit moment gaat het niet goed met de aarde. Ik denk dat we allemaal graag een wereld zouden willen die groener en gezonder is. Als ziekenhuis hebben we heel veel mogelijkheden om hier echt iets aan te doen.” •